Class 9 Sanskrit Chapter 7 Question Answer | उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् - शारदा
कक्षा 9 संस्कृत (शारदा पुस्तक) के सप्तमः पाठः (पाठ 7) "उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्" के सभी महत्वपूर्ण अभ्यास प्रश्न-उत्तर यहाँ दिए गए हैं। यह नोट्स विशेष रूप से 9वीं कक्षा की परीक्षाओं की तैयारी और असाइनमेंट के लिए बहुत उपयोगी हैं।
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः (प्रश्न-उत्तर)
१. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत —
(क) नरस्य वृत्तं के जानन्ति ?
उत्तर: नरस्य वृत्तं सूर्यः, चन्द्रः, वायुः (अनिलः), अग्निः (अनलः), द्यौः, भूमिः, आपः, हृदयम्, यमः, अहः, रात्रिः, उभे सन्ध्ये, धर्मः च जानन्ति।
(ख) धर्मबुद्धयः किं वीक्षन्ते ?
उत्तर: धर्मबुद्धयः परदारेषु मातृवत्, परद्रव्येषु लोष्ठवत्, सर्वभूतेषु च आत्मवत् वीक्षन्ते।
(ग) कस्य जन्मनः फलं व्यर्थम् ?
उत्तर: येन देशान्तरेषु भ्रमता बहुविधभाषावेषादि न ज्ञातम्, तस्य जन्मनः फलं व्यर्थम् भवति।
(घ) पापबुद्धिः स्वपितरं किम् उक्तवान् ?
उत्तर: पापबुद्धिः स्वपितरम् उक्तवान् - "तात! मया धर्मबुद्धेः प्रभूतः अर्थः चोरितः। भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति, अन्यथा अस्माकं प्राणैः सह यास्यति।"
(ङ) प्राज्ञः किं-किं चिन्तयेत् ?
उत्तर: प्राज्ञः उपायं चिन्तयेत् तथा अपायं च चिन्तयेत्।
(च) मानवः कदा विद्यां वित्तं शिल्पं च प्राप्नोति ?
उत्तर: मानवः यावद् भूमौ देशाद् देशान्तरं हृष्टः न व्रजति तावत् सम्यक् विद्यां, वित्तं, शिल्पं च न प्राप्नोति।
(छ) पापबुद्धिः किं चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः ?
उत्तर: पापबुद्धिः चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः यत् "अहं तावान् मूर्खो दरिद्रतया पीडितश्च। अतः एनं धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, तत्र अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि।"
उत्तर: नरस्य वृत्तं सूर्यः, चन्द्रः, वायुः (अनिलः), अग्निः (अनलः), द्यौः, भूमिः, आपः, हृदयम्, यमः, अहः, रात्रिः, उभे सन्ध्ये, धर्मः च जानन्ति।
(ख) धर्मबुद्धयः किं वीक्षन्ते ?
उत्तर: धर्मबुद्धयः परदारेषु मातृवत्, परद्रव्येषु लोष्ठवत्, सर्वभूतेषु च आत्मवत् वीक्षन्ते।
(ग) कस्य जन्मनः फलं व्यर्थम् ?
उत्तर: येन देशान्तरेषु भ्रमता बहुविधभाषावेषादि न ज्ञातम्, तस्य जन्मनः फलं व्यर्थम् भवति।
(घ) पापबुद्धिः स्वपितरं किम् उक्तवान् ?
उत्तर: पापबुद्धिः स्वपितरम् उक्तवान् - "तात! मया धर्मबुद्धेः प्रभूतः अर्थः चोरितः। भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति, अन्यथा अस्माकं प्राणैः सह यास्यति।"
(ङ) प्राज्ञः किं-किं चिन्तयेत् ?
उत्तर: प्राज्ञः उपायं चिन्तयेत् तथा अपायं च चिन्तयेत्।
(च) मानवः कदा विद्यां वित्तं शिल्पं च प्राप्नोति ?
उत्तर: मानवः यावद् भूमौ देशाद् देशान्तरं हृष्टः न व्रजति तावत् सम्यक् विद्यां, वित्तं, शिल्पं च न प्राप्नोति।
(छ) पापबुद्धिः किं चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः ?
उत्तर: पापबुद्धिः चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः यत् "अहं तावान् मूर्खो दरिद्रतया पीडितश्च। अतः एनं धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, तत्र अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि।"
२. अधोलिखितवाक्येषु स्थूलाक्षरपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत —
(क) एनम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि ।
उत्तर: कम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि?
(ख) सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः ।
उत्तर: सर्वं धनं स्वीकृत्य कुत्र गच्छावः?
(ग) निशीथे अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान् ।
उत्तर: कदा अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान्?
(घ) तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः विस्मयोत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः ।
उत्तर: तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः कीदृशाः सञ्जाताः?
(ङ) अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निना प्रज्वालयामि ।
उत्तर: अहम् एतत् शमीकोटरं केन प्रज्वालयामि?
उत्तर: कम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि?
(ख) सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः ।
उत्तर: सर्वं धनं स्वीकृत्य कुत्र गच्छावः?
(ग) निशीथे अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान् ।
उत्तर: कदा अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान्?
(घ) तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः विस्मयोत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः ।
उत्तर: तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः कीदृशाः सञ्जाताः?
(ङ) अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निना प्रज्वालयामि ।
उत्तर: अहम् एतत् शमीकोटरं केन प्रज्वालयामि?
३. अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति इति लिखत —
वाक्यानि — कः (किसने कहा) — कं प्रति (किससे कहा)
(क) वत्स ! द्रुतं वद येन तद् द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत् ।
उत्तर: पिता — पापबुद्धिम्
(ख) प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम् ।
उत्तर: धर्माधिकारी — धर्मबुद्धिं पापबुद्धिं च (वा युवाम्)
(ग) त्वया हृतम् एतद्धनं, नान्येन ।
उत्तर: पापबुद्धिः — धर्मबुद्धिम्
(घ) भोः दुरात्मन् ! मा मैवं वद ।
उत्तर: धर्मबुद्धिः — पापबुद्धिम्
(ङ) एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम् ।
उत्तर: पिता (पापबुद्धेः पिता) — जनान् (धर्माधिकारिणम्)
(क) वत्स ! द्रुतं वद येन तद् द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत् ।
उत्तर: पिता — पापबुद्धिम्
(ख) प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम् ।
उत्तर: धर्माधिकारी — धर्मबुद्धिं पापबुद्धिं च (वा युवाम्)
(ग) त्वया हृतम् एतद्धनं, नान्येन ।
उत्तर: पापबुद्धिः — धर्मबुद्धिम्
(घ) भोः दुरात्मन् ! मा मैवं वद ।
उत्तर: धर्मबुद्धिः — पापबुद्धिम्
(ङ) एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम् ।
उत्तर: पिता (पापबुद्धेः पिता) — जनान् (धर्माधिकारिणम्)
४. उदाहरणानुसारं भूतकालिकवाक्यानि वर्तमानकालिकवाक्येषु परिवर्तयत —
(क) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः ।
उत्तर: राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डयन्ति ।
(ख) पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादितवान् ।
उत्तर: पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादयति ।
(ग) पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगतवान् ।
उत्तर: पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगच्छति ।
(घ) अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान् ।
उत्तर: अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् वदति (कथयति) ।
(ङ) सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः ।
उत्तर: सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसन्ति ।
उत्तर: राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डयन्ति ।
(ख) पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादितवान् ।
उत्तर: पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादयति ।
(ग) पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगतवान् ।
उत्तर: पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगच्छति ।
(घ) अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान् ।
उत्तर: अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् वदति (कथयति) ।
(ङ) सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः ।
उत्तर: सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसन्ति ।
५. श्लोकानां भावार्थान् विचिन्त्य कोष्ठकात् समुचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत —
(क) सूर्यः चन्द्रः पवनः अग्निः आकाशः भूमिः जलं हृदयम् यमः दिवसः रात्रिः प्रभातं सायं च मनुष्याणां सर्वविधं व्यवहारम् जानन्ति। अतः वयं सर्वदा उत्तमं व्यवहारं कुर्मः। (व्यवहारं/पवनः/हृदयं)
(ख) यः अन्यदेशेषु न अटति, विविधदेशानां संस्कृतीः भाषाः च न जानाति, पृथिवीपृष्ठे तस्य जन्म व्यर्थम् भाति। (भाषाः/व्यर्थं/अन्यदेशेषु)
(ग) सज्जनाः सर्वासु नारीषु मातरः इव, अन्येषां द्रव्येषु मृत्पिण्डम् इव, सर्वेषु प्राणिषु च स्वयम् (आत्मवत्) इव चिन्तयन्ति। (द्रव्येषु/स्वयम्/मातरः)
(घ) बुद्धिमान् मनुष्यः कार्यसाधनस्य मार्गान् समस्यादूरीकरणस्य कौशलानि च जानीयात्। (कौशलानि/कार्यसाधनस्य/जानीयात्)
(ख) यः अन्यदेशेषु न अटति, विविधदेशानां संस्कृतीः भाषाः च न जानाति, पृथिवीपृष्ठे तस्य जन्म व्यर्थम् भाति। (भाषाः/व्यर्थं/अन्यदेशेषु)
(ग) सज्जनाः सर्वासु नारीषु मातरः इव, अन्येषां द्रव्येषु मृत्पिण्डम् इव, सर्वेषु प्राणिषु च स्वयम् (आत्मवत्) इव चिन्तयन्ति। (द्रव्येषु/स्वयम्/मातरः)
(घ) बुद्धिमान् मनुष्यः कार्यसाधनस्य मार्गान् समस्यादूरीकरणस्य कौशलानि च जानीयात्। (कौशलानि/कार्यसाधनस्य/जानीयात्)
६. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानां पदानां विग्रहं मेलनं वा कुरुत —
(क) गुरुजनाज्ञया — गुरुजनानाम् आज्ञया
(ख) वनदेवता — वनस्य देवता
(ग) वित्ताभावात् — वित्तस्य अभावात्
(घ) बुद्धिप्रभावेण — बुद्धेः प्रभावेण
(ङ) धरणीपीठे — धरण्याः पीठे
(च) राजकुले — राज्ञः कुले
(ख) वनदेवता — वनस्य देवता
(ग) वित्ताभावात् — वित्तस्य अभावात्
(घ) बुद्धिप्रभावेण — बुद्धेः प्रभावेण
(ङ) धरणीपीठे — धरण्याः पीठे
(च) राजकुले — राज्ञः कुले
७. अधोलिखितानि वाक्यानि कथाक्रमानुसारं पुनः लिखत —
कथाक्रमानुसारं (सही क्रम में):
१. (घ) कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म।
२. (ख) ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ।
३. (ङ) यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ।
४. (ग) द्वावपि गत्वा तत् स्थानं यावत् खनतः तावद् रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ।
५. (क) भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति।
६. (च) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः।
१. (घ) कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म।
२. (ख) ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ।
३. (ङ) यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ।
४. (ग) द्वावपि गत्वा तत् स्थानं यावत् खनतः तावद् रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ।
५. (क) भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति।
६. (च) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः।
Tags: Class 9 Sanskrit Chapter 7 Question Answer, Sharada Sanskrit Book Class 9 Solutions, Upayam Chintayet Prajnasthatha Class 9 Chapter 7, कक्षा 9 संस्कृत शारदा पाठ 7 प्रश्न उत्तर, NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada, CBSE Class 9 Sanskrit Chapter 7, Panchatantra Story Sanskrit Class 9.
If you have any doubts, Please let me know